الف )تکثرگرایی بین ادیان الهی : به این معنا که ادیان بزرگ الهی مانند یهود،مسیحیت  و اسلام هر یک حقیقت را بیان می کنند و هر یک از آنها با تجربه های مختلفی که از واقعیت الوهی دارند انسان را به حقیقت می رسانند .تکثرگرایی دینی برای اولین بار توسط جان هیک مطرح شد .

ب) تکثرگرایی مذهبی (درون دینی ) : یعنی تنها دین اسلام می تواند انسان را به حقیقت رهنمون کند ( اصل اینکه اسلام بر حق است را قبول می کنیم ) و در درون دین اسلام ، مذاهب مختلف با هم مساوی هستند ؛ زیرا ادیان مختلف مانند مسیحیت ، یهودیت و اسلام ، ابعاد عملی و اخلاقی گوناگونی دارند که با هم تفاوت زیادی دارند .از این جهت تنها مذاهب موجود در اسلام مانند سنی ،شیعه ... حقیقت را بیان می کنند

ج) تکثرگرایی درون مذهبی : به این معنا که تنها مذهب شیعه حقیقت محض را بیان می کند و مذاهب دیگر حظی از اسلام واقعی ندارند اما در درون شیعه تنوع آرار و عقاید پذیرفته می شود و اندیشه های مختلف فقهی – کلامی می توانند امکان بروز پیدا کنند .در این جا وجه اشتراک بیشتر بوده و در امور اختلاف بین قرائت های مختلف رقابت صورت می گیرد .این تنوعات می تواند ناشی از تکثر نظر در مبانی فقهی و اصولی .... باشد ( پر واضح است که وقتی تکثرگرایی درون مذهبی را می  پذیریم اولا قبول می کنیم که فقط اسلام است که بر حق است و از اسلام فقط شیعه است که راه به حقیقت می برد )

اما بحث اینجاست که پذیرفتن هر یک اینها چه تاثیری بر روی برخورد ما با ادیان ،افکار و مکتب ها دارد .... در دنیای امروز ارتباط با دیگران از اهمیت ویژه ای برخوردار است .تفاوت ها ،اختلاف و تضاد در اندیشه زمینه ای را پدید می آورد که انسان به تامل در خودی و افکار خودی بپردازد .در آیات قرآن نیز به این موضوع اشاره شده است  که مردم ابتدا امت واحد بودند ولی پیامبران در میان آن ها برانگیخته شدند و میانشان تفاوت و تحول ایجاد کردند و آتش ناهمواری را د ر خرمن تعادل جهان زدند . در حقیقت این چند دستگی ها و اختلافات است که باعث رشد و تکامل انسان می شود از دیگاه مولوی هم تا آن هنگام که پیامبران نیامده بودند در همهی ما تارکی حکم فرما بود و در تاریکی تفاوت ها دیده نمی شد .

         پیش ایشان ما همه یکسان بدیم                  کس ندانستی که ما نیک و بدیم

        قلب و نیکو در جهان بودی روان                چون همه شب بود و ما چون شب روان

        تا بر آمد آفتاب انبیا                                      گفت ای غش دور شو ، صافی بیا

وقتی که آن آفتاب تابید ، تفاوت های آدمیان ، همچون موجوداتی که در تاریکی به نور آمده باشند آشکار می شود ؛ و چون تفاوت ها آشکار شد خود را بهتر شناختند ، البته با همین اختلافات یک چیز دیگر هم بروز کرد و آن نزاع ها و جدال ها بود . البته نزاع وقتی پدید می آید که ما طرف مقابل خود را به رسمیت نشناسیم و فکر کنیم که فقط ما درست فکر می کنیم .بدون اختلاف زندگی انسان چیزی کم دارد و آن حرکت و پویایی است . پس اگر بخواهیم تکثرها را نادیده بگیریم قسمتی از فرایند سیال جهان و انسان را نادیده گرفته ایم .

در هر حال پلورالیسم جزئی از زندگی انسان است ؛ حتی اگر آن را به رسمیت نشناسیم در این صورت برای اینکه راحت زنگی کنیم مجبوریم از میانبر تساهل و تسامح عبور کنیم ، یعنی اگر آن را قبول نداریم ؛حداقل مدارا و هم زیستی مسالمت آمیز را پیشه کنیم ؛ و اگر نه همیشه زندگی برای ما جنگ به ارمغان می آورد.!!

منابع :

سنت و سکولاریسم / عبدالکریم سروش

دین و دنیای جدید  / عبد الکریم سروش

فصلنامه علوم سیاسی ، شماره 27

مثنوی – دفتر دوم ، ابیات 285-287

سوره بقره آیه 213